Neuroplastyczność mózgu a treningi EEG biofeedback

Jak rozwija się mózg i dlaczego doświadczenie ma tak duże znaczenie?

Rozwój mózgu rozpoczyna się już kilka tygodni po zapłodnieniu. Z niewielkiej liczby komórek powstają miliardy neuronów oraz komórek glejowych. Choć większość z nich jest obecna już w momencie narodzin, mózg noworodka wciąż nie jest w pełni dojrzały. Kluczowe procesy — takie jak różnicowanie komórek oraz tworzenie połączeń między nimi — zachodzą intensywnie dopiero po urodzeniu.

To właśnie wtedy neurony zaczynają się specjalizować i łączyć w złożone sieci neuronalne. W ten sposób powstaje funkcjonalny układ nerwowy, który z czasem rozwija się w dojrzały mózg odpowiedzialny za nasze myśli, emocje i świadomość. Neurony, które są często aktywowane jednocześnie, zaczynają ze sobą współpracować i tworzyć trwałe połączenia. Proces ten stanowi podstawę uczenia się, zapamiętywania oraz kształtowania nawyków.

Dlaczego mózg dziecka jest „bogatszy” niż mózg dorosłego?

Co ciekawe, mózg niemowlęcia posiada więcej połączeń neuronalnych niż mózg osoby dorosłej. Wynika to z faktu, że na wczesnym etapie rozwoju tworzonych jest bardzo wiele połączeń „na zapas”. Z czasem mózg dokonuje selekcji — usuwa te, które są rzadko używane, a wzmacnia te najbardziej potrzebne. Ten proces, nazywany „przycinaniem synaptycznym”, pozwala dostosować mózg do indywidualnych doświadczeń i środowiska. Utrzymywanie nadmiaru połączeń byłoby zbyt energochłonne, dlatego organizm dąży do optymalizacji. Szacuje się, że mózg niemowlęcia zawiera około 100 miliardów neuronów — nawet o kilkanaście procent więcej niż w dorosłości.

Doświadczenie kształtuje mózg

W miarę rozwoju nasze doświadczenia wzmacniają te obwody neuronalne, które są najczęściej wykorzystywane. Jednocześnie połączenia rzadziej używane stopniowo słabną i zanikają. To pokazuje, jak ogromne znaczenie ma aktywność i powtarzalność w procesie uczenia się. Im częściej dana sieć neuronalna jest aktywowana, tym silniejsze stają się połączenia między neuronami. Regularna stymulacja — poprzez naukę, trening czy doświadczenie — prowadzi do wzmacniania i usprawniania określonych funkcji mózgu. Z kolei brak aktywności powoduje stopniowe osłabienie, a nawet zanikanie tych połączeń.

Neuroplastyczność – zdolność mózgu do zmiany

Podstawową cechą mózgu jest jego neuroplastyczność, czyli zdolność do zmiany i reorganizacji pod wpływem doświadczeń. Proces ten zachodzi przez całe życie, choć najsilniej widoczny jest w dzieciństwie.

Neuroplastyczność umożliwia:

• uczenie się nowych umiejętności,
• zapamiętywanie informacji,
• adaptację do zmieniających się warunków,
• a także częściową regenerację układu nerwowego.

Każde doświadczenie pozostawia ślad w mózgu. Im częściej jest powtarzane, tym silniejsze stają się odpowiadające mu połączenia neuronalne. Dlatego regularna praktyka i powtarzalność są kluczowe w procesie nauki i rozwoju.

Można powiedzieć, że mózg „uczy się poprzez działanie”. To, co robimy często — myślimy, czujemy, powtarzamy — kształtuje jego strukturę i sposób funkcjonowania.

Jakiego rodzaju uczenie się występuje w EEG biofeedbacku?

Warunkowanie instrumentalne.

Podczas pracy z EEG biofeedbackiem warunkowanie instrumentalne zachodzi wtedy, kiedy klient nagradzany za uzyskanie takiego stanu psychicznego, który zgadza się wyznaczonymi progami dla poszczególnych fal mózgowych. Nagrodą są dźwiękowe i wizualne informacje zwrotne, zazwyczaj wyświetlane na ekranie treningowym (telewizor). Uzyskane wyniki pokazują, że ludzki mózg uczy się, gdy nagrodą jest informacja o osiągnięciu sukcesu. Dlatego większość osób już po niedługim czasie potrafi szybko wprowadzać się w pożądany stan. Działa na podobnej zasadzie jak nauka nowej umiejętności np. gra w tenisa. Z początku jest to trudne pierwsze sety są nieporadne , jednak po wielokrotnym powtórzeniu tego samego zagrania zaczyna się w końcu serwować automatycznie. Trenerzy szacują, że w treningu motorycznym potrzebnych jest od 1500 do 5000 powtórzeń , by wykonywać go automatycznie. Przyjmuje się, że minimalna liczba treningów neurofeedback to 40 sesji (przynajmniej w przypadku ADD).

Warunkowanie klasyczne.

Warunkowanie klasyczne zachodzi wtedy, gdy podczas treningu neurofeedback pożądany stan skoncentrowanej uwagi jest kojarzony z wykonywaniem zadania intelektualnego – przechodzi w pożądany stan skoncentrowanej uwagi, któremu odpowiada obniżona aktywność wolnych fal mózgowych oraz podwyższona aktywność fal szybkich, a następnie kojarzy ten stan psychiczny z wykonywaniem zadania intelektualnego. O tym że pożądany stan jest utrzymywany, świadczy nieprzerwana dźwiękowa informacja zwrotna, która dociera do odbiorcy nawet wtedy, gdy jego wzrok skupiony jest na czytaniu tekstu lub na wykonywaniu zadania matematycznego. Jeśli dźwięk przestanie być emitowany, trener prosi osobę badaną, aby ponownie skoncentrowała uwagę na ekranie treningowym tak długo, aż ponownie znajdzie się w stanie odzwierciedlanym przez nieprzerwaną informację dźwiękową . Dopiero wtedy wznawiamy wykonywanie zadnia. Dzięki temu, gdy przykładowo, pacjent pomyśli o szkole czy odrabianiu lekcji, natychmiast przechodzi w pożądany stan skupionej uwagi, czyli ten stan fizjologiczny, w którym był, kiedy uczył się tej strategii.

Kształtowanie reakcji.

Kształtowanie reakcji odnosi się do warunkowania metoda kolejnych przybliżeń. Nagradzanie zachowania lub sekwencji zdarzeń neurofizjologicznych kształtuje elementy składowe tej sekwencji w taki sposób, że powoduje zwiększoną częstotliwość jej występowania. Kształtowanie reakcji na miejsce wtedy, gdy nagradzaniu niewielką zmianę na poziomie miktowoltów danego zakresu częstotliwości, a następnie, gdy klient bez trudności odnowi sukcesy , zmieniamy ustawienia progów, aby trochę utrudnić zadanie. Jest to część warunkowania instrumentalnego.

Generalizacja.

Najprościej rzecz ujmując , termin ten oznacza, że to czego uczestnik nauczy się podczas treningu neurofeedbacku, będzie mógł wykorzystać również w innym czasie , innym miejscu, wśród innych ludzi i podczas wykonywania innych zadań. Na przykład małe dziecko może “włączyć” u siebie pożądany stan, patrząc na końcówkę ołówka i skupiając się na niej przez kilka sekund, a następnie stopniowo poszerzając swoją uwagę na książkę lub tablicę. Osobom nerwowym zalecamy stosowanie technik oddechowych , które wcześniej połączyliśmy podczas sesji treningowych z korzystnym stanem psychicznym. Generalizacji może sprzyjać również używanie przez uczestnika treningu znaków , które zostały wcześniej skojarzone z wytwarzaniem pożądanego stanu, jak np. Słowo (“skupienie”) lub ruch (siedzenie prosto, powolne oddychanie).

Wygaszanie.

W warunkowaniu klasycznym wygaszanie pojawia się gdy w szeregu prób bodziec warunkowy przestaje być kojarzony z bodźcem bezwarunkowym, W warunkowaniu instrumentalnym pojawia się ono gdy zachowanie przestaje być wzmacniane (“nagradzane”). Ponieważ zależy nam na osiągnięciu trwałych efektów , chcemy, aby reakcja (wytwarzanie pożądanego stanu psychicznego) byłą odporna na wygaszanie. Pawłow odkrył, że nawet po kilku latach można przywrócić reakcji warunkowej jej pełną siłę już po kilku próbach. Czasem warto aby pacjent z ADD wrocił na kilka odświeżających sesji treningowych, jesli jego koncentracja zaczyna się pogarszać. Uczeń powinien otrzymywać pozytywne wzmocnienia (np. pochwały, lepsze stopnie) za swoją nową umiejętność samodzielnego regulowania uwagi, co powinno jeszcze bardziej wzmocnić jego zachowanie (stan psychiczny).

Neuroplastyczność i zdolność mózgu do adaptacji są ściśle związane z procesem uczenia się, nabywaniem nowych umiejętności oraz funkcjonowaniem procesów poznawczych. Oznacza to, że poprzez nasze zachowanie i doświadczenia możemy realnie wpływać na sposób pracy mózgu. Trening łączący neurofeedback i biofeedback umożliwia rozwijanie większej elastyczności umysłu. Dzięki niemu uczestnik uczy się m.in. przechodzenia w stan relaksu przy jednoczesnym zachowaniu czujności, skupienia uwagi oraz bardziej świadomego, przemyślanego działania.

Z tego rodzaju treningu mogą korzystać osoby w różnym wieku i o różnych potrzebach. Trudności z koncentracją, utrzymaniem uwagi czy nadmierną impulsywnością często ograniczają wykorzystanie pełnego potencjału — zarówno u uczniów, menedżerów, jak i sportowców. Warto zauważyć, że wiele dzieci potrafi osiągnąć bardzo wysoki poziom koncentracji, gdy angażują się w coś dla nich interesującego. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy zadanie jest mniej atrakcyjne, monotonne lub wymaga dłuższego skupienia. W takich sytuacjach trudniejsze staje się zarządzanie uwagą i czasem, co może wpływać na efektywność nauki i codzienne funkcjonowanie.

Bibliografia:

1, “Tak działa mózg. Jak dobrze dbać o jego funkcjonowanie”, dr Asia Podgórska, wyd. Foksal, Warszawa 2023

2. "Neurofeedback – wprowadzenie do podstawowych koncepcji psychofizjologii stosowanej", Michael Thompson, Lynda Thompson, wyd. Biomed Neurotechnologie, 2003

Strona www stworzona w kreatorze WebWave.